Rodzic zastępczy może spotkać się z szerokim spektrum zaburzeń u dzieci i młodzieży. Wynikają one zarówno z wcześniejszych doświadczeń traumatycznych, zaniedbań, przemocy oraz z predyspozycji biologicznych.
Dzieci trafiające do pieczy zastępczej często doświadczyły wielokrotnych zmian opiekunów, braku bezpiecznej więzi oraz skrajnie trudnych warunków życia.
W dużym skrócie przedstawiamy najczęściej spotykane u dzieci zaburzenia.
Zaburzenia więzi
Najczęstsze:
- RAD (Reactive Attachment Disorder) – zaburzenie reaktywnego przywiązania, tzw.potocznie zaburzenia więzi
- DSED (Disinhibited Social Engagement Disorder) – zaburzenie selektywności kontaktów społecznych, zaburzenia zaangażowania społecznego
Objawy:
- trudności w budowaniu relacji z opiekunem, brak zaufania,
- wycofanie lub nadmierna ufność do obcych,
- manipulacje emocjonalne, „testowanie” opiekunów,
- zachowania ambiwalentne: bliskość i odpychanie.
Przyczyny:
- brak stałego opiekuna we wczesnym dzieciństwie,
- wielokrotne zmiany środowiska opiekuńczego,
- przemoc i zaniedbanie emocjonalne.
Spektrum FASD (Płodowy Zespół Alkoholowy)
Warianty:
- FAS (pełnoobjawowy)
- FAE (Alkoholowy Efekt Płodowy), pFAS (Częściowy Zespół Alkoholowy Płodu), ARND (Poalkoholowe Zaburzenia Układu Nerwowego) oraz ARBD (Wady Wrodzone Spowodowane Alkoholem).
Objawy:
- opóźnienie rozwoju fizycznego i intelektualnego,
- impulsywność, nadpobudliwość, brak konsekwencji działania,
- zaburzenia pamięci operacyjnej i trudności w uczeniu się,
- problemy z interpretacją norm społecznych.
Zaburzenia neurorozwojowe
ADHD (Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi)
- brak koncentracji, nadruchliwość, impulsywność,
- trudności szkolne i problemy z relacjami społecznymi.
Autyzm (Spektrum zaburzeń autystycznych)
- trudności w komunikacji, stereotypowe zachowania,
- nadwrażliwość sensoryczna, potrzeba rutyny,
- w niektórych przypadkach – wybitne zdolności w wybranych dziedzinach,
Zaburzenia zachowania i emocji
Zaburzenia opozycyjno-buntownicze (ODD)
- uporczywe nieposłuszeństwo, sprzeciwianie się poleceniom,
- prowokacyjne zachowanie wobec dorosłych,
- częste wybuchy złości.
Zaburzenia zachowania
- agresja wobec ludzi i zwierząt,
- kłamstwa, kradzieże, niszczenie mienia,
- łamanie norm społecznych i prawnych.
Zaburzenia lękowe
- fobie społeczne, lęk separacyjny,
- mutyzm wybiórczy (dziecko nie mówi w określonych sytuacjach),
- somatyzacje: bóle brzucha, głowy bez przyczyny medycznej.
Zespół stresu pourazowego (PTSD)
Objawy:
- natrętne wspomnienia, koszmary,
- unikanie miejsc/osób przypominających o traumie,
- wzmożona czujność, wybuchy gniewu,
- regres emocjonalny (np. zachowania typowe dla młodszych dzieci).
Często występuje po:
- przemocy fizycznej, seksualnej,
- nagłych rozstaniach, porzuceniu,
- byciu świadkiem przemocy domowej.
Zaburzenia nastroju
Depresja dziecięca i młodzieżowa
- apatia, brak radości, izolacja,
- samookaleczenia, myśli samobójcze,
- zaburzenia snu i apetytu.
Choroba afektywna dwubiegunowa (rzadziej)
- epizody euforii przeplatane depresją,
- impulsywność, ryzykowne zachowania.
Zaburzenia odżywiania
- anoreksja, bulimia (częściej u nastolatków),
- objadanie się, wybiórczość pokarmowa,
- jedzenie niejadalnych rzeczy (pika) – szczególnie u dzieci z FASD lub niedoborem emocjonalnym.
Zaburzenia tożsamości i poczucia własnej wartości
- trudności z akceptacją swojego pochodzenia i historii,
- labilność emocjonalna, niskie poczucie własnej wartości,
- problemy z budowaniem tożsamości w okresie dorastania (np. „kim jestem, skoro nie znam swoich rodziców?”).
Zaburzenia somatyzacyjne i psychosomatyczne
- fizyczne objawy (np. bóle, mdłości) bez uzasadnienia medycznego,
- wynikają z przewlekłego stresu, braku regulacji emocji.
Jakie działania może podjąć rodzic zastępczy?
- stała współpraca z psychologiem, psychiatrą i pedagogiem,
- wczesna diagnoza i regularne konsultacje specjalistyczne,
- terapia indywidualna i rodzinna (np. TUS, NVR, EMDR, TPP),
- szkolenia dla rodziców z zakresu traum i zachowań trudnych,
- stałość i przewidywalność w codziennym funkcjonowaniu,
- zrozumienie, że zachowanie dziecka to często objaw zaburzeń, a nie zła wola.